Koło sterowe jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów wyposażenia jednostki pływającej. Dla osoby niezwiązanej z żeglarstwem jego funkcja wydaje się oczywista: sternik obraca koło, a jacht albo statek zmienia kierunek ruchu. Z technicznego punktu widzenia sprawa jest jednak bardziej złożona. Koło sterowe nie jest sterem, lecz elementem służącym do przekazywania polecenia do płetwy sterowej.
Sterem nazywa się najczęściej zanurzoną w wodzie płetwę połączoną z trzonem sterowym. W przypadku łodzi motorowych funkcję sterującą może pełnić również obracany silnik zaburtowy, przekładnia typu Z-drive albo dysza napędu strugowodnego. Koło sterowe jest natomiast interfejsem pomiędzy sternikiem a tymi elementami. W najprostszym układzie jest ono połączone ze sterem mechanicznie. W bardziej rozbudowanych rozwiązaniach uruchamia pompę hydrauliczną, przekładnię albo układ elektrohydrauliczny. Na dużym współczesnym statku obracanie koła może oznaczać jedynie przesłanie sygnału do układu wykonawczego znajdującego się wiele metrów dalej.
Do czego służy koło sterowe?
Podstawowym zadaniem koła sterowego jest umożliwienie sternikowi kontrolowania kierunku ruchu jednostki. Obrót koła powoduje wychylenie płetwy sterowej albo zmianę kierunku działania siły napędowej. Jeżeli jacht porusza się naprzód, ustawiona pod kątem płetwa sterowa wytwarza hydrodynamiczną siłę poprzeczną. Siła ta tworzy moment obracający kadłub wokół osi pionowej i powoduje zmianę kursu.
W typowym współczesnym układzie obrót koła w lewo powoduje wychylenie steru prowadzące do skrętu jednostki w lewo. Trzeba jednak pamiętać, że skuteczność sterowania zależy od przepływu wody wokół płetwy. Samo obracanie koła na nieruchomym jachcie żaglowym nie spowoduje obrotu kadłuba, jeżeli na ster nie działa strumień wody.
Na łodzi z silnikiem zaburtowym albo przekładnią typu Z zasada działania jest nieco inna. Koło zmienia położenie całego zespołu napędowego, a tym samym kierunek działania siły ciągu śruby. Z tego względu łódź motorowa może reagować na ruch koła także przy bardzo małej prędkości postępowej.
Koło sterowe jako element całego układu sterowego
Koło jest tylko jednym z elementów układu. Między jego piastą a płetwą sterową mogą znajdować się łańcuchy, cięgna stalowe, bloczki, sektory sterowe, przekładnie zębate, wały, przeguby, przewody hydrauliczne i siłowniki.
W klasycznym jachtowym układzie łańcuchowo-cięgnowym obrót koła przenoszony jest na koło łańcuchowe znajdujące się w kolumnie sterowej. Łańcuch przechodzi następnie w stalowe cięgna prowadzone przez krążki kierunkowe. Cięgna poruszają sektorem albo kwadrantem zamocowanym na trzonie sterowym. Jest to rozwiązanie skuteczne, ale wymagające właściwego prowadzenia i regulacji napięcia lin.
W układach przekładniowych obrót koła może być przenoszony przez przekładnie kątowe, wały i przeguby na ramię osadzone na trzonie sterowym. Zastosowanie odpowiedniego przełożenia zmniejsza siłę potrzebną do sterowania, a prawidłowo wykonany układ może zachować dobre „czucie steru”, zbliżone do sterowania rumplem.
W układzie hydraulicznym koło obraca wał pompy sterowej. Pompa przetłacza olej do jednej z komór siłownika, którego tłoczysko przesuwa ramię sterowe. Sternik nie porusza więc bezpośrednio sterem, lecz wytwarza przepływ cieczy roboczej. Zawory zwrotne mogą jednocześnie ograniczać przenoszenie sił działających na płetwę z powrotem na koło. Właśnie dlatego hydrauliczne koło sterowe często daje słabszą informację o obciążeniu steru niż dobrze wykonany układ mechaniczny.
Dlaczego duże koło sterowe ułatwia sterowanie?
Średnica koła sterowego nie jest wyłącznie kwestią wyglądu. Koło działa jak dźwignia obrotowa. Moment przekazywany na jego wał jest iloczynem siły przyłożonej przez sternika i odległości dłoni od osi obrotu. Im większy promień koła, tym mniejszej siły trzeba użyć do uzyskania takiego samego momentu na wale.
Duże koło pozwala również sternikowi prowadzić jacht z burty nawietrznej, skąd ma lepszą widoczność żagli, akwenu i dziobu jednostki. Z tego względu na jachtach żaglowych stosuje się niekiedy koła o bardzo dużej średnicy, mimo że zajmują znaczną część kokpitu.
Nie oznacza to jednak, że duże koło zawsze rozwiązuje problem ciężko pracującego steru. Jeżeli jacht ma nadmierną nawietrzność, źle zrównoważone ożaglowanie, nieprawidłowo dobraną powierzchnię kompensacyjną płetwy albo uszkodzone łożyska trzonu, zwiększenie średnicy koła jedynie zamaskuje przyczynę problemu. W prawidłowo zaprojektowanym jachcie siły na kole powinny informować sternika o obciążeniu płetwy, ale nie mogą wymagać stałej walki z układem.
Historia koła sterowego – rozwiązanie młodsze, niż można przypuszczać
Koło sterowe jest dziś tak mocno związane z żeglugą, że można odnieść wrażenie, iż było stosowane od początku historii statków. W rzeczywistości przez tysiące lat jednostkami sterowano za pomocą bocznych wioseł sterowych. Później rozpowszechnił się ster zawiasowy umieszczony na rufie, którego trzon poruszano przy użyciu poziomego drążka, czyli rumpla.
Wraz ze wzrostem wymiarów okrętów bezpośrednie sterowanie rumplem stawało się coraz trudniejsze. Dodatkowym problemem było umieszczenie sternika pod pokładem rufowym, gdzie miał on bardzo ograniczoną widoczność. Rozwiązaniem przejściowym był pionowy drążek nazywany whipstaff, w polskiej terminologii spotykany jako kolderstok. Łączył on stanowisko sternika z rumplem znajdującym się na niższym pokładzie.
Koło sterowe pojawiło się dopiero na początku XVIII wieku. Nie ma jednej bezspornie ustalonej daty jego wynalezienia. W zbiorach Royal Museums Greenwich znajduje się model angielskiego okrętu z około 1703 roku, wyposażony jednocześnie w pozostałości kolderstoku i koło sterowe. Jeżeli elementy modelu są oryginalne, może to być jeden z najwcześniejszych zachowanych dowodów stosowania koła na angielskich okrętach.
Pierwsze koło sterowe było w praktyce korbą windy
Pierwotne koło sterowe nie powstało jako dekoracyjny symbol żeglugi. Było elementem mechanizmu przypominającego poziomą windę. Pomiędzy dwoma kołami znajdował się bęben, na który nawijano linę. Jej końce prowadzono przez system bloków do rumpla znajdującego się pod pokładem.
Obracając koło, sternik nawijał jedną stronę liny na bęben, a drugą luzował. Powodowało to przesunięcie rumpla i wychylenie płetwy sterowej. Na dużych żaglowcach stosowano niekiedy dwa koła zamontowane po obu stronach tego samego bębna, dzięki czemu podczas ciężkiej pogody przy sterze mogło pracować kilku ludzi.
Wraz z rozwojem napędów parowych, hydrauliki i elektrotechniki bezpośrednie połączenie koła ze sterem przestało być konieczne. Koło pozostało jednak niezwykle użytecznym urządzeniem sterującym. Pozwala na płynne zadawanie niewielkich zmian kursu, łatwo ustalić kierunek i prędkość wykonywanego ruchu, a człowiek intuicyjnie rozumie zależność pomiędzy obrotem koła a skrętem jednostki.
Jak jest zbudowane tradycyjne koło sterowe?
Klasyczne koło sterowe składa się z centralnej piasty, promieniście rozmieszczonych ramion, zewnętrznego wieńca oraz wystających poza wieniec rękojeści. Piasta osadzona jest na wale za pomocą stożka, wpustu albo innego połączenia zabezpieczonego nakrętką.
Ramiona nie pełnią wyłącznie funkcji dekoracyjnej. Łączą piastę z wieńcem i przenoszą moment skręcający. Wystające rękojeści pozwalają mocno pchać albo ciągnąć koło, co miało szczególne znaczenie przed zastosowaniem wspomaganych urządzeń sterowych.
Liczba ramion nie określa czułości sterowania. O tym, jak duży obrót koła jest potrzebny do wychylenia steru, decyduje przede wszystkim przełożenie całego układu. Koło o ośmiu i koło o dziesięciu ramionach mogą współpracować z mechanizmami mającymi zupełnie inne charakterystyki.
Szprycha wskazująca położenie środkowe
W dawnych kołach jedna z rękojeści mogła mieć dodatkowe nacięcia, metalowe zakończenie albo odmienny kształt. Dzięki temu sternik mógł rozpoznać dotykiem położenie koła również w nocy. Gdy wyróżniona szprycha znajdowała się w określonej pozycji, ster powinien być ustawiony w osi kadłuba. Takie rozwiązania stosowano między innymi w drewnianych kołach z metalowymi okuciami.
We współczesnych jachtach mechaniczną pozycję środkową często oznacza się paskiem taśmy albo skórzanym znacznikiem na wieńcu. W układzie hydraulicznym takie oznaczenie nie zawsze jest miarodajne, ponieważ koło może wykonywać kilka pełnych obrotów między skrajnymi położeniami, a jego położenie kątowe nie musi być trwale przypisane do położenia płetwy.
Z czego wykonuje się koło sterowe?
Materiał koła sterowego powinien być dobrany nie tylko do wyglądu jednostki, lecz także do średnicy koła, przewidywanych obciążeń, warunków atmosferycznych i sposobu eksploatacji.
Drewniane koło sterowe
Drewno jest materiałem historycznie najbardziej kojarzonym z kołem sterowym. Stosowano przede wszystkim gatunki trwałe, stabilne wymiarowo i odporne na środowisko morskie, między innymi teak oraz mahoń. Drewniany wieniec jest przyjemny w dotyku, nie wychładza dłoni tak szybko jak metal i dobrze komponuje się z klasyczną zabudową jachtu.
Tradycyjne koło rzadko było jednak wykonane wyłącznie z drewna. Piasta, obręcze wzmacniające, śruby i okucia powstawały ze stopów miedzi, stali albo innych metali. Współczesne koła drewniane nadal łączą teak lub mahoń z elementami ze stali nierdzewnej, brązu bądź polerowanego aluminium.
Drewno wymaga regularnej kontroli. Powłoka lakiernicza degraduje się pod wpływem promieniowania UV, wilgoci i zmian temperatury. Szczególnej uwagi wymagają połączenia ramion z wieńcem i piastą. Poluzowanie tych miejsc może początkowo objawiać się tylko skrzypieniem, lecz z czasem prowadzić do powstawania luzów i pęknięć.
Stal nierdzewna, brąz i aluminium
Stal nierdzewna umożliwia wykonanie trwałych, stosunkowo smukłych kół odpornych na warunki atmosferyczne. Jej wadą jest duża przewodność cieplna oraz stosunkowo wysoka masa. Z tego względu metalowy wieniec często pokrywa się skórą, pianką poliuretanową albo tworzywem poprawiającym przyczepność mokrych dłoni.
Brąz i mosiądz były tradycyjnie stosowane w piastach, okuciach i obręczach. Elementy te dobrze współpracowały z drewnem, pozwalały wykonywać skomplikowane odlewy i nadawały kołu charakterystyczny wygląd. Przy ocenie starego koła trzeba jednak odróżnić ozdobne elementy mosiężne od części rzeczywiście przenoszących obciążenia.
Aluminium pozwala ograniczyć masę, szczególnie przy dużych średnicach. Współczesne koła aluminiowe mogą być malowane proszkowo i pokrywane skórą. Przykładowe konstrukcje wykonywane bez spawania osiągają masę znacznie mniejszą od porównywalnych kół ze stali nierdzewnej.
Koło sterowe z laminatu i włókna węglowego
Na jachtach regatowych i szybkich jednostkach turystycznych stosuje się koła z laminatów szklanych oraz włókna węglowego. Dobrze zaprojektowane koło z GRP może być lekkie, sztywne i wyraźnie tańsze od konstrukcji węglowej. Koła tego rodzaju wykonuje się między innymi w formach zamkniętych, z zastosowaniem technologii próżniowej i lekkiego rdzenia piankowego.
Włókno węglowe zapewnia bardzo dużą sztywność przy małej masie. Mniejsza bezwładność koła poprawia szybkość reakcji i ogranicza masę umieszczoną wysoko w kokpicie. Ma to znaczenie zwłaszcza na jachtach regatowych oraz konstrukcjach z dwoma dużymi kołami. Nie jest to jednak rozwiązanie konieczne na każdym jachcie turystycznym. Wysoka cena ma uzasadnienie przede wszystkim tam, gdzie liczy się redukcja masy, sztywność i precyzyjne czucie układu.
Kiedy stosuje się rumpel, a kiedy koło sterowe?
Wybór pomiędzy rumplem a kołem sterowym nie powinien wynikać wyłącznie z długości jachtu. O właściwym rozwiązaniu decydują obciążenia steru, konstrukcja kokpitu, położenie stanowiska sternika, charakterystyka jednostki i przeznaczenie jachtu.
Kiedy lepszy jest rumpel?
Rumpel jest drążkiem połączonym bezpośrednio z trzonem albo głowicą steru. Przesunięcie rumpla w lewo powoduje wychylenie płetwy w prawo, dlatego dziób poruszającego się naprzód jachtu skręca w prawo. Kierunek ruchu ręki jest więc przeciwny do zamierzonego kierunku skrętu.
Największą zaletą rumpla jest prostota. Układ ma niewiele elementów, małą masę, niewielkie luzy i bardzo dobrze przekazuje sternikowi siły działające na płetwę. Z tego względu rumpel jest powszechnie stosowany na małych jachtach, jednostkach sportowych i jachtach regatowych, na których ważne jest bezpośrednie czucie zachowania kadłuba.
Wadą rumpla jest przestrzeń potrzebna do jego przemieszczania. Podczas manewru drążek przechodzi przez znaczną część kokpitu i może utrudniać poruszanie się załogi. Przy dużych obciążeniach sterowanie bezpośrednią dźwignią wymaga także znacznej siły.
Kiedy lepsze jest koło sterowe?
Koło sterowe jest uzasadnione, gdy stanowisko sternika znajduje się w pewnej odległości od trzonu sterowego, gdy potrzebne jest mechaniczne przełożenie zmniejszające siłę albo gdy układ kokpitu nie pozwala na swobodną pracę rumpla.
Koło dobrze sprawdza się na większych jachtach turystycznych, jednostkach z centralnym kokpitem, jachtach z dwoma stanowiskami sterowymi oraz łodziach motorowych z konsolą lub zamkniętą sterówką. Ułatwia integrację manetek silnika, autopilota, kompasu i urządzeń nawigacyjnych w jednym stanowisku.
Współczesne jachty turystyczne często mają dwa koła umieszczone przy burtach. Sternik może wówczas prowadzić jednostkę od strony nawietrznej, a środkowa część kokpitu pozostaje dostępna. Jeżeli duże koło utrudnia przejście podczas postoju, można zastosować koło składane albo szybkozdejmowalne.
Nie istnieje jednak jedna długość graniczna, powyżej której rumpel powinien zostać zastąpiony kołem. Można spotkać duży jacht regatowy sterowany rumplem oraz niewielką łódź motorową wyposażoną w hydrauliczne koło sterowe. Rozwiązanie należy oceniać jako część całej konstrukcji jednostki.
Koło sterowe jako źródło informacji o stanie technicznym jachtu
Luz na kole, nierównomierny opór, zacinanie się mechanizmu albo metaliczne odgłosy nie powinny być traktowane jako normalna cecha starszego jachtu. Mogą świadczyć o zużyciu wpustu piasty, łożysk wału, łańcucha, krążków prowadzących, cięgien, sektora sterowego albo połączenia sektora z trzonem.
W układach cięgnowych zarówno zbyt małe, jak i zbyt duże napięcie jest niewłaściwe. Luźne cięgno może spaść z krążka lub sektora, natomiast nadmiernie napięte przyspiesza zużycie łożysk i ogranicza czucie steru. Producenci układów sterowych zalecają kontrolę między innymi koła, wpustu, nakrętki, łańcucha, krążków, łożysk, cięgien i ich ustawienia.
Na jachcie wyposażonym w koło sterowe powinien znajdować się sprawny rumpel awaryjny. Sam fakt przechowywania go w bakiście nie zapewnia bezpieczeństwa. Trzeba sprawdzić, czy można go rzeczywiście zamontować przy istniejącej zabudowie kokpitu oraz czy załoga zna sposób jego użycia. W układzie hydraulicznym konieczne może być również otwarcie obejścia pozwalającego na swobodny przepływ oleju podczas awaryjnego poruszania sterem.
Koło sterowe – tradycyjna forma i współczesna technika
Koło sterowe przetrwało kilka stuleci nie dlatego, że dobrze wygląda, lecz dlatego, że jest ergonomiczne, precyzyjne i łatwe do intuicyjnego opanowania. Dawniej obracało bęben z linami prowadzącymi do rumpla. Obecnie może napędzać przekładnię, pompę hydrauliczną albo przekazywać sygnał do urządzenia elektrohydraulicznego.
Drewniane koło z mosiężną lub brązową piastą jest dziś symbolem klasycznego żeglarstwa. Stalowe, aluminiowe i kompozytowe koła są natomiast pełnoprawnymi elementami nowoczesnych układów technicznych. Niezależnie od materiału najważniejsza pozostaje jakość połączenia koła z całym urządzeniem sterowym.

Przy oględzinach jachtu nie należy więc oceniać wyłącznie wyglądu koła. Znacznie ważniejszy jest stan wału, przekładni, przewodów, cięgien, krążków, sektora, łożysk trzonu i samej płetwy sterowej. W przypadku awarii, kolizji, zakupu używanej jednostki albo podejrzenia nadmiernych luzów zasadne jest przeprowadzenie oględzin kompletnego układu sterowego przez osobę posiadającą doświadczenie w budowie i eksploatacji jachtów.
Zobacz artykuły o podobnej tematyce:
Zmęczenie materiałowe
Utrata wartości jachtu
Maszty jachtowe
Normalne a nadmierne zużycie jachtu



